Genetika može da otkrije mnogo o osobinama koje nasleđujemo od roditelja, ali je važno odmah naglasiti jedno: većina ljudskih osobina ne potiče isključivo ni od majke ni od oca, već je rezultat složene kombinacije gena oba roditelja, uz snažan uticaj okruženja i načina života.
Da bismo razumeli šta zaista možemo naslediti, potrebno je najpre razumeti osnove nasleđivanja. Neke osobine zavise od dominantnih i recesivnih gena, ali većina karakteristika poput telesne težine, inteligencije, raspoloženja ili pažnje spada u takozvane poligenske osobine, na koje utiče veliki broj gena, kao i faktori iz okruženja.
Metabolizam i telesna težina
U ljudskom telu postoje dve osnovne vrste masnog tkiva: smeđa mast, koja učestvuje u regulaciji telesne temperature i metabolizma, i bela mast, koja služi kao energetska rezerva. Istraživanja pokazuju da genetika utiče na raspodelu i aktivnost ovih tkiva, ali ne postoji pravilo po kojem se "dobra" mast nasleđuje od majke, a "loša" od oca. U pitanju je kombinacija gena oba roditelja, dok ishrana, fizička aktivnost i životne navike imaju presudnu ulogu.
Inteligencija
Inteligencija ima značajnu genetsku komponentu, ali ne potiče dominantno od majke, kako se često tvrdi u popularnim tekstovima. Na kognitivne sposobnosti utiču stotine gena koje dete nasleđuje od oba roditelja, a okruženje, obrazovanje i rani razvoj igraju ključnu ulogu u tome kako će se ti potencijali ispoljiti.
Pažnja i koncentracija
Poremećaji pažnje, uključujući ADHD, imaju genetsku osnovu, ali su višefaktorski. Određeni geni povezani sa neurotransmiterima, poput serotonina i dopamina, mogu povećati osetljivost, ali ne postoji jednostavna veza u kojoj majčina biologija direktno određuje da li će dete imati probleme sa koncentracijom.
Početak puberteta
Vreme početka puberteta zavisi od genetike oba roditelja i od spoljašnjih faktora, poput ishrane i opšteg zdravstvenog stanja. Naučna istraživanja su pokazala da određeni geni koji se ispoljavaju samo ako su nasleđeni od oca mogu biti povezani sa preranim pubertetom, ali to važi za mali broj specifičnih slučajeva i nikako nije univerzalno pravilo.
Raspoloženje i emocionalna regulacija
Genetski faktori utiču na način na koji mozak reguliše emocije, ali depresija i poremećaji raspoloženja ne nasleđuju se direktno. Postoji nasledna sklonost, ali okruženje, stres, životna iskustva i socijalni faktori često imaju jednako važnu, ako ne i veću ulogu.
Pol potomstva
Pol deteta određuje spermatozoid koji nosi X ili Y hromozom, ali ne postoje pouzdani dokazi da broj braće ili sestara kod muškarca određuje da li će imati sinove ili ćerke. Na nivou populacije, odnos polova je blizu ravnoteže, uz male statističke varijacije.
Pamćenje i rizik od Alchajmerove bolesti
Porodična istorija Alchajmerove bolesti povećava rizik, ali nije tačno da on pretežno potiče od majke. Određeni geni, poput APOE ε4, mogu se naslediti od oba roditelja, a način života, kardiovaskularno zdravlje i mentalna aktivnost značajno utiču na to da li će se bolest razviti.
Plodnost
Plodnost zavisi od brojnih genetskih i nongenetskih faktora. Iako postoje retki genetski poremećaji koji se mogu preneti sa oca i uticati na razvoj embriona, ne postoji opšte pravilo da se ženska neplodnost nasleđuje od oca putem jednog specifičnog mehanizma, kako se ponekad tvrdi u popularnim tekstovima.
Genetika postavlja osnovu, ali ne piše sudbinu. Većina osobina koje nas definišu nastaje u složenoj interakciji gena oba roditelja, okruženja i životnih izbora. Upravo zato savremena nauka sve više naglašava da nasleđe nije presuda, već potencijal.
Stil/Nova