Život Radeta Končara ostao je simbol borbe za slobodu, pravdu i dostojanstvo. Njegova hrabrost, odlučnost i žrtva učinili su ga jednom od najznačajnijih ličnosti Narodnooslobodilačke borbe na prostoru bivše Jugoslavije.
Sećanje na Končara, narodnog heroja Jugoslavije, traje i zahvaljujući istoimenoj fabrici koja je u vreme socijalizma pravila sve - od pegle do lokomotive i čuvenih liftova, preteklih do današnjeg dana.
Detinjstvo i obrazovanje
Rade Končar rođen je 6. avgusta 1911. godine u selu Končarev Kraj, u blizini Plitvičkih jezera, u brojnoj i vrednoj porodici koja se bavila poljoprivredom i stočarstvom. Još kao dečak pokazivao je marljivost i bistrinu, pa je nakon osnovne škole upućen na učenje zanata. Od 1922. do 1925. godine školovao se u Leskovcu, gde je izučio mašinbravarski zanat, radeći u teškim uslovima i istovremeno se obrazujući.
Početak rada i političko angažovanje
Po dolasku u Beograd 1927. godine, zapošljava se u Električnoj centrali i ubrzo se upoznaje sa radničkim pokretom. Teški uslovi rada i društvene nepravde snažno su uticali na njegovo političko opredeljenje. Godine 1932. postaje član Saveza komunističke omladine, a već 1933. i član tada ilegalne Komunističke partije Jugoslavije. Zbog svog delovanja često je hapšen i proganjan, pa je 1934. godine osuđen na zatvorsku kaznu.
Dosledan svojim idejama
Nakon izlaska iz zatvora, nastavlja politički rad u Zagrebu, gde postaje jedan od istaknutih partijskih organizatora. Uprkos stalnim hapšenjima i mučenjima, ostaje dosledan svojim idejama. Njegov politički uspon bio je brz – 1939. godine ulazi u Centralni komitet Komunističke partije Hrvatske, a već 1940. postaje njen sekretar i član najvišeg partijskog rukovodstva u Jugoslaviji.
Učešće u Narodnooslobodilačkoj borbi
Početkom Drugog svetskog rata i okupacije Jugoslavije 1941. godine, Končar se vraća u Zagreb i aktivno učestvuje u organizovanju ustanka protiv okupatora. Kao jedan od ključnih ljudi Narodnooslobodilačke borbe u Hrvatskoj, radio je na povezivanju i jačanju otpora. Tokom 1941. godine odlazi u Dalmaciju, gde organizuje borbe protiv italijanskog okupatora.
Ko je bila Radetova supruga?
Dragica Končar bila je učesnica Narodnooslobodilačke borbe i narodni heroj Jugoslavije.
Rođena je 1. januara 1915. godine u selu Jošanu, kod Udbine. Njeni roditelji, Jelena i Nikola Stojić, bili su najbogatiji seljaci u krbavskoj dolini.
Pošto je završila osnovnu školu u selu i četiri razreda gimnazije u Korenici nastavila je školovanje u gimnaziji u Gospiću. Posle toga, roditelji je šalju u Zagreb, gde se najprije zapošljava kao službenik u pošti, zatim kao radnica u fabrici papira Bates, a od oktobra 1935. kao pisar u auto-mehaničarskoj radionici Stjepana Krušnjaka, da bi se, avgusta 1937. godine, zaposlila u Simensu, u odjeljenju za elektromotore.
U Zagre
U Zagrebu se upoznala sa svojim zemljakom Radetom Končarom, budućim sekretarom CK KPH, koji ju je uključio u revolucionarni radnički pokret. Najprije ju je učlanio u radničko sportsko društvo Metalac gde je igrala hazenu, a u aprilu 1936. i u Savez metalaca.
Od tog vremena, zajedno s Radetom i sama, smišljeno i uporno agituje među radnicima da se učlanjuju u sindikat. Odlazi među radnike i u druge fabrike. Uz to, čita marksističku literaturu, sama uči da bi učila druge, a piše i tekstove za Ženski svijet.
S Radetom se venčala 24. februara 1938. godine. Ubrzo poslije toga, postala je član Komunističke partije Jugoslavije, i kao već zreo borac za radnička prava nastavila da se bori za ostvarenje revolucionarnih ciljeva radničke klase, zbog čega je uživala veliki ugled među radnicima. Isticala se u svim demonstracijama, štrajkovima i drugim akcijama koje je pokretala i kojima je rukovodila KPJ u Zagrebu.
Kakko su umrli Dragica i Rade Končar?
Dana 17. novembra 1941. godine, Končara su tokom okršaja ranili i uhapsili Italijani. Biva mučen kada odbija da oda svoj identitet. Italijanska vojska saznaje njegovo ime posle pronalaženja kraljevskih dokumenata od strane ustaša u Zagrebu.
„Milosti ne traži, niti bi je dao“
Uprkos nastojanjima partizana da se zameni za zarobljene italijanske oficire, italijanski Specijalni sud za Dalmaciju u Šibeniku osudio ga je na smrtnu kaznu 21. maja. Upitan da li želi tražiti pomilovanje, odgovorio je da „milosti ne traži, niti bi je dao“. Streljan je, 22. maja 1942. godine, u Šibeniku zajedno sa 25 drugih antifašista.
Tokom Narodnooslobodilačkog rata, pored Radeta, poginuo je i njegov rođeni brat Bogdan (1920—1943).
Njegovi posmrtni ostaci su posle rata, preneti iz Šibenika i sahranjeni u Grobnicu narodnih heroja na zagrebačkom groblju Mirogoj.
Nekoliko meseci nakon smrti proglašen je za narodnog heroja Jugoslavije, kao jedan od prvih boraca koji su dobili to priznanje.
I Danica ponosno otišla u smrt
Sa druge strane, zbog revolucionarnog rada, zagrebačka policija je Dragicu progonila, hapsila i zlostavljala. Prvi put je bila uhapšena 28. decembra 1938, i u naredne dve godine još pet puta. U jesen 1940. godine postala je plaćeni funkcioner u Ujedinjenim radničkim sindikatima (URS). I kada su, 30. decembra, zabranjeni URS-ovi sindikati, ona je 2. i 3. januara 1941. godine obišla desetak zagrebačkih fabrika, zbog organizovanja protestnih demonstracija, a sama je 4. januara povela protestnu kolonu na Kvaternikov trg, kada je i šesti put uhapšena.
Svedočanstvo o tome ostavila je policija, koja je u svom izvještaju napisala:
"Dana 4. 01. o. g. oko 18,20 sati pokušali su na Kvaternikovom trgu neki pojedinci da proizvedu demonstracije vičući komunističke povike, ali je taj pokušaj u samom početku onemogućen. Povedenim izvidima je ustanovljeno da se tu naročito istaknula Dragica Končar, privatna namještenica, inače poznata komunistkinja i supruga ilegalca Rada Končara. Ista je nakon izvršenih izviđa kažnjena s 30 dana zatvora i izgonom iz Zagreba 3 godine."
Iako prognana u Liku, Dragica se već poslije desetak dana vraća u Zagreb, i pod imenom Štefica Kolak i Dragica Mihelić, od februara 1941. živi i radi ilegalno najprije kao član maksimirskog, a od jeseni te godine kao član črnomeračkog rejonskog partijskog komiteta, a naredne godine i kao član Mjesnog komiteta KPH za Zagreb. Poslije okupacije, u uslovima ustaškog terora, često mijenjajući ilegalne stanove, Dragica primjerno izvršava partijske zadatke. Bila je neustrašiva žena i borac dorastao najtežim iskušenjima.
U isto vreme, s puno majčinske nežnosti pripremala se za dolazak deteta. Pod tuđim imenom, 4. marta 1942. godine, u porodilištu u Petrovoj ulici, rodila je sina, i dala mu, po ocu, ime Rade, koji je upravo tih dana u Šibeniku očekivao presudu i izvršenje smrtne kazne.
Posle izlaska iz bolnice, sina — „najmlađeg ilegalca“ u Drugom svetskom ratu — prihvatile su druge ilegalke i ilegalci, a sama je nastavila da izvršava partijske zadatke, menjajući stan veoma često, i pored toga, sredinom avgusta 1942, ustaški agenti uspevaju da je uhapse u Črnomercu i sprovedu u zatvor u Savskoj cesti, gdje su je mučili.
Dragica se držala herojski - nije rekla ni reči. Ne uspevši da iznude bilo kakvo priznanje, ustaše su je 21. avgusta 1942. godine bacile vezanu, s drugog sprata, u zatvorsko dvorište.
Ukazom Prezidijuma Narodne skupštine FNR Jugoslavije 23. jula 1952. proglašena je, takođe, za narodnog heroja.
Iza njih ostao sin Rade
Rade Končar, sin narodnog heroja, bio je advokat, društveno-politički radnik SR Srbije.
Podigla ga je jevrejska porodica Saili, Josipa i Dragutin, članovi KPJ. Josipa ga je do završetka rata oblačila u devojčicu jer mu je bila ucenjena glava. Naime fašisti su želeli da iskorene porodicu Končar i raspisali su teralicu na Radeta s raspisanom nagradom od 100.000 zlatnih kuna.
Posle rata je diplomirao na Pravnom fakultetu, a vršio je mnoge funkcije u SFR Jugoslaviji. Član Saveza komunista Jugoslavije postao je 1958. godine. Bio je oficir na brodu JLP u Rijeci od 1960. do 1963. godine.
Među ostalim, bio je predsednik Opštinskog komiteta Saveza omladine, dva puta predsednik Opštinskog komiteta SK Novi Beograd, član Gradskog komiteta SK, odbornik Skupštine opštine Novi Beograd i poslanik Republičkog veća Skupštine SR Srbije.
Radio je i u privredi kao direktor „Jugobroda“, a posle toga je prešao u advokaturu.
Bio je u braku sa Vječeslavom Končar, dobili su dve ćerke Sanju i Olju.
Umro je iznenada 1. novembra 1989. u Beogradu, u 47. godini života.
