Zamislite da usred najhladnije zime uđete u kuću, izujete cipele i osetite prijatnu toplotu koja dopire pravo iz poda. Nema radijatora koji zauzimaju prostor, nema hladnih pločica ni potrebe da se okupljate oko grejalice. Upravo tako izgleda svakodnevica u mnogim korejskim domovima, zahvaljujući genijalnom sistemu grejanja koji je nastao pre gotovo 3.000 godina.
Dok se u velikom delu sveta podno grejanje i danas doživljava kao savremeno i luksuzno rešenje, Korejci su njegov princip usavršili još u davnoj prošlosti. Njihov tradicionalni sistem, poznat kao ondol, nije samo način zagrevanja doma već i jedan od najzanimljivijih izuma koji su oblikovali korejsku kulturu, arhitekturu i svakodnevne navike.
Zašto u korejskim kućama gotovo da nema radijatora?
Kada nekoga upitate kako izgleda život u Koreji, jedan od prvih odgovora često se odnosi upravo na tople podove.
Za razliku od Sjedinjenih Američkih Država i drugih delova zapadnog sveta, gde su radijatori bili uobičajeni tokom čitavog 20. veka, a na mnogim mestima se koriste i danas, korejski stambeni prostori uglavnom nisu opterećeni ovim grejnim telima.
U prošlosti je najpoželjnije mesto u prostoriji bilo ono neposredno iznad najtoplijeg dela poda, najbliže ložištu, poznatom kao agungi, koje se nalazilo izvan prostorije, ispod poda.
To mesto imalo je poseban značaj jer je pružalo najviše toplote, naročito tokom oštrih zima.
Danas većina korejskih domova više nema takvu izrazito toplu tačku, budući da savremeni ondol sistem omogućava ravnomernu raspodelu toplote zahvaljujući toploj vodi koja cirkuliše kroz cevi postavljene ispod poda.
Genijalan izum star gotovo 3.000 godina
Iako su i druge drevne civilizacije poznavale određene oblike podnog grejanja, nijedan nije bio sasvim nalik domišljatom i energetski efikasnom sistemu koji je razvijen u Koreji.
Arheolozi su pronašli dokaze o postojanju ondola još iz bronzanog doba, približno 900. godine pre nove ere.
Sistem je postao široko rasprostranjen tokom perioda Tri kraljevstva, koji je trajao od 57. godine pre nove ere do 668. godine nove ere. Istraživači su ostatke ovakvih grejnih sistema otkrili širom Korejskog poluostrva.
Zanimljivo je da se tokom vekova osnovni principi rada i način izgradnje ondola gotovo nisu menjali.
Umesto da se vatra koristi kao neposredan izvor toplote unutar kuće, Korejci su osmislili sistem kanala ispod poda, koji su bili direktno povezani sa vatrom na kojoj se kuvalo u kuhinji.
Na taj način ložište je ostajalo izvan stambenog prostora, dok su vreli dim i gasovi prolazili kroz kanale ispod poda, zagrevali ga, a zatim izlazili kroz dimnjak na suprotnoj strani kuće.
U većim kućama postavljano je više ložišta, odnosno agungi, na pažljivo odabranim mestima kako bi se toplota što bolje rasporedila.
Zašto Korejci obavezno skidaju obuću pre ulaska u kuću?
Jedan od prvih i možda najvažnijih običaja koje stranci treba da nauče prilikom boravka u Koreji jeste izuvanje obuće na ulazu u dom.
Iako mnogi ovaj običaj povezuju isključivo sa higijenom, njegovo poreklo duboko je povezano upravo sa tradicionalnim načinom grejanja i života.
Naime, Korejci su hiljadama godina koristili pod kao glavnu površinu za svakodnevne aktivnosti. Na njemu su sedeli, obedovali i spavali.
U zapadnim zemljama nikome ne bi palo na pamet da u cipelama stoji na kauču ili krevetu, jer su to površine namenjene odmoru i boravku.
U tradicionalnim korejskim domovima istu ulogu imao je pod. Zato je izuvanje obuće bilo sasvim prirodno pravilo.
Iako je savremeni nameštaj danas uobičajen u korejskim kućama, a svakodnevni život se mnogo ređe odvija neposredno na podu, običaj izuvanja obuće opstao je do danas.
Posle rata počeli su da koriste drugačije gorivo, ali se pojavila velika opasnost
Vekovima su se korejske kuće zagrevale vatrom koja se ložila drvima.
Međutim, nakon Korejskog rata, koji je trajao od 1950. do 1953. godine, drvo je postalo teško dostupno, pa je stanovništvo moralo da pronađe alternativu.
Rešenje su pronašli u uglju slabijeg kvaliteta, koji se presovao u cilindrične brikete poznate kao *jeontan* (*yeontan*).
Oni su predstavljali relativno jeftin izvor energije, pogodan i za grejanje i za kuvanje, kako u manjim domaćinstvima tako i za širu upotrebu.
Ipak, prelazak na novo gorivo zahtevao je određene promene u tradicionalnom sistemu. Ložišta i dimni kanali često su morali da budu prilagođeni drugačijim karakteristikama uglja. Nažalost, ova promena donela je i ozbiljne posledice.
Ugalj je sagorevao na nižoj temperaturi od drveta, a neispravno sagorevanje i problemi sa odvođenjem gasova dovodili su do oslobađanja otrovnih, ponekad i smrtonosnih gasova.
Posebno opasan bio je ugljen-monoksid, gas bez boje i mirisa, koji može izazvati teško trovanje, pa čak i smrt.
Tokom zimskih meseci korejske novine redovno su objavljivale potresne priče o ljudima koji su izgubili život usled trovanja ugljen-monoksidom.
Kako su Korejci drevni sistem pretvorili u savremeno podno grejanje?
Sa industrijskim razvojem i modernizacijom zemlje, tradicionalni ondol sistemi koji su koristili drvo i ugalj postepeno su zamenjeni savremenijim i bezbednijim rešenjima.
Umesto vrelog dima koji prolazi kroz kanale ispod poda, danas se koriste cevi kroz koje cirkuliše topla voda.
Voda se zagreva pomoću električne energije ili gasnih kotlova, a zatim ravnomerno prenosi toplotu na podnu površinu.
Na taj način zadržan je osnovni princip star gotovo tri milenijuma, ali je prilagođen savremenim uslovima života.
Ovakvi sistemi danas se koriste u novogradnji širom Južne Koreje.
Stanovnici tako mogu da uživaju u prijatno zagrejanim prostorijama bez klasičnih radijatora, dok toplota dolazi odozdo i ravnomerno se raspoređuje po prostoru.
Korejski izum inspirisao je i jednog od najpoznatijih arhitekata na svetu
Mnogo pre nego što su K-pop, korejske serije i takozvani korejski talas osvojili svet, jedan od prvih velikih tehnoloških doprinosa Koreje bio je upravo ondol.
Ovaj tradicionalni sistem podnog grejanja nije ostao zanimljiv samo stanovnicima Korejskog poluostrva već je privukao pažnju i svetski poznatih arhitekata.
Među njima se posebno izdvajao američki arhitekta Frenk Lojd Rajt, čuven po upečatljivom arhitektonskom stilu, naglašenim horizontalnim linijama i inovativnom projektovanju kuća i javnih zgrada.
Rajt je bio inspirisan korejskim sistemom ondol, pa je ideju zagrevanja prostora preko podova uključio u pojedine svoje projekte u Sjedinjenim Američkim Državama.
Tako je izum koji je nastao pre gotovo 3.000 godina, iz potrebe da se domovi zagreju tokom hladnih zima, postao inspiracija za savremenu arhitekturu.
Stil / The Korea Times