Na levoj obali Ljubostinjske reke, pet kilometara severno od Trstenika, nalazi se manastir Ljubostinja, sa crkvom Uspenja Presvete Bogorodice. Manastir je zadužbina knjeginje Milice, žene srpskog kneza Lazara. Po jednom predanju, manastir je nastao kao spomen knjeginje Milice na mesto gde je prvi put srela kneza Lazara. Bilo je to na dan Svetog arhiđakona Stefana, svetitelja kome je bila posvećena kapela na mestu današnjeg ljubostinjskog hrama.
Ko je bila kneginja Milica
"Neka se zove Milica. Da svakome bude mila. Da milost oko sebe širi. I da živi u milosti Božijoj," rekao je njen otac. Otkrio je želju za njenu budućnost. Svoj san o njenom životu. A da je drugačije sanjao, mogao je i Jelena da je nazove. Imala je pravo na to ime uzvišenih, taj znamen vladarki i carskih kćeri. Bila je Nemanjićka. I to od onih po krvi. Došla je na svet u domu župana i vojvode Vratka. A pre njih bejahu župan Vratislav, pa župan Dmitar, pa Vukan, sin Nemanjin ...
... Tako je Milica rasla srođena sa plavetnilom svoje krvi kao sa plavetnilom svojih očiju. Videla je sebe kao izdanak na bujnom čokotu svetorodne loze Nemanjića. Ta je slika bila u njenim mislima kao slatki kolač u ustima. I do kraja života nosila je svoje gospodstvo ne kao haljinu nego kao kožu. "
Odlomak iz romana "Igra anđela" Ljiljane Habjanović Đurović
Istorija manastira Ljubostinja
Izradnja manastira LJubostinje započeta je 1388/89, a crkva je živopisana između 1402. i 1405. godine. Posle Kosovske bitke (1389. godine) i pogibije kneza Lazara, knjeginja Milica je primila monaški postrig i dobila ime Evgenija, prepustivši presto svom starijem sinu Stefanu. Sa brojnim sestrinstvom, uglavnom udovicama izginulih srpskih ratnika, započinje istoriju Ljubostinje. Ovde je i umrla, a sahranjena je u crkvi sa leve strane od ulaza, gde se nalazi i grobnica.
Monahinja Jefimija (oko 1349 - posle 1405), prva srpska pesnikinja i darovita vezilja, bila je kći ćesara Vojihne i pre zamonašenja žena serskog despota Uglješe Mrnjavčevića. Svetovno ime joj je, verovatno, bilo Jelena. Pošto je, kao dete, umro njen sin Uglješa i bio sahranjen u Hilandaru, Jefimija je napisala (između 1366. i 1371.) elegičan poetski natpis na dvostrukoj srebrnoj ikonici koju je poklonila Hilandaru. To je prvo književno delo jedne žene u staroj srpskoj književnosti. Posle muževljeve smrti u bici na Marici 1371. godine, našla je utočište kod svog srodnika kneza Lazara i zamonašila se. Nakon Kosovske bitke ostaje uz knjeginju Milicu, s kojom provodi poslednje godine u manastiru LJubostinji. Najpoznatiji Jefimijin rad je pokrov za ćivot kneza Lazara iz 1402, na kojem je pozlaćenom srebrnom žicom na crvenoj svili, uokvirena ornamentom, izvezena Pohvala knezu Lazaru, jedno od najdirljivijih dela srpske srednjevekovne poezije. Jefimijin grob se nalazi sa desne strane ulaza u crkvu.
Crkva Uspenja Presvete Bogorodice
Crkva manastira LJubostinje po arhitektonskim odlikama pripada moravskoj školi. Osnova je u obliku razvijenog trolista sa jednom kupolom koja se oslanja na četiri slobodna stupca. Na zapadnoj strani nadovezuje se pravougaona priprata sa nadvišenom slepom kalotom.
Spoljašnjem izgledu crkve majstor je posvetio posebnu pažnju. Fasada je sa sve četiri strane ukrašena bogato izrezbarenim kamenim prepletima, koji u vidu širokih pojaseva uokviruju vrata, prozore, zatim se nižu u povezanim arkadama duž triju poligonalnih apsida ili ispunjavaju arhivolte iznad plitko usečenih dekorativnih niša. Karakteristični horizontalni kordon venci dele spoljašnje zidove u dva dela: u donjoj zoni su smešteni prozori sa jednim ili dva otvora (bifore), čiji su završeci ocrtani šiljatim lucima, kakve srećemo u venecijanskoj gotici ili islamskoj arhitekturi; u gornjem delu su rozete nejednake veličine sa ukrasima geometrijskih i floralnih oblika i ispunjene raznovrsnim čipkasto izrezanim ornamentima. Arhitektura ljubostinjske crkve ubraja se među najreprezentativnije spomenike moravske škole. Francuski vizantolog Gabrijel Mije ističe, sa oduševljenjem, da je ova crkva moravsku arhitekturu dovela do savršenstva.
Na kamenom pragu vrata koja vode iz priprate u hram, uklesanio je ime graditelja: "Protomajstor Borović Rade", u narodnim pesmama opevan kao Rade neimar. Majstor Rade je, osim zidanja, rukovodio i klesanjem ukrasa na crkvi manastira Ljubostinje.
Crkva manastira LJubostinje oslikana je pred sam Kosovski boj. To slikarstvo očuvano je danas samo u manjim fragmentima. Oko 1403. godine, na poziv knjeginje Milice, došao je zograf Makarije i oslikao celu crkvu. Tom prilikom preslikao je i freske u kupoli, stare tek deceniju. Živopisac Makarije ispisao je svoje ime na luku iznad vrata koja vode iz priprate u hram. Glavna odlika slikarstva jeromonaha Makarija mogla bi se svesti na tri osnovne karakteristike: ekspresivnost figura, jak kontrast između svetlog i tamnog i ilustracija arhitektonskih detalja u pozadini.
U priprati, na zapadnom zidu, prikazana je porodica kneza Lazara: na levoj strani su knez Lazar i knjeginja Milica, a na desnoj despot Stefan i njegov brat Vuk. Svi su prikazani u punom ornatu i sa svim dostojanstvima i insignijama vlasti. Od živopisa u hramu sačuvano je samo malo fragmenata: Isceljenje uzetoga u južnoj pevnici; Arhanđeo Gavril, Sveti Teodor Studit, Sveti Juda, Sveti Teodosije i Sveti Jefrem Sirin na severozapadnom stupcu; Arhanđeo Mihail, Sveti Sava Jerusalimski, Sveti Simeon Srpski i Sveti Sava Srpski na jugozapadnom stupcu.